Лойиҳа номи: «Халқаро консалтинг ташкилотларининг тавсияларига мувофиқ ЎзР банк тизимини тўлиқ қайта ташкил этиш, янги ҳисоб режасига ўтиш»
Лойиҳа тури: ЎзР банк тизимининг тўлиқ модернизациясия қилиш, Тизим интеграцияси, Инновацияларни жорий этиш, Soft ишлаб чиқиш, Ускунани етказиб бериш ва ишга тушириш, Тармоқ инфратузилмасини яратиш, Тизимни комплекс жорий этиш.
Давр: 1995-1997 йиллар.
Буюртмачи: Ўзбекистон Республикаси Марказий банки.
Соҳаси: Банклар процессинг марказлари.
Лойиҳа мақсадлари: Республика банк тизимини комьпютерлаштириш ва банк тизимига электрон тўловлар тизимини жорий етиш.
Технологиялар / ускуналар: IBM ускуналари, тармоқ ва периферия ускуналари, soft ни ишлаб чиқиш ва жорий этиш.
Эришилган натижалар: Банк тизимига электрон тўловлар тизимининг жорий этилиши кенгайтирилди, бу еса транзакциялар вақтини сезиларли даражада қисқартирди, пул маблағлари айланмаси самарадорлигини оширди ҳамда банк соҳасида МДҲ давлатлари орасида технологик етакчиликка эришишни таъминлади.
Батафсил:
NIHOL: Ўзбекистон банк тизими рақамли инқилобининг тамал тошини қўйган
Бугунги кунда банк фаолиятини лаҳзалик тўловлар ва онлайн-операцияларсиз тасаввур этиб бўлмайди. Бироқ, ушбу одат тусига кирган самарадорлик ортида 1990-йилларнинг охирида бошланган кенг кўламли технологик ислоҳотлар ётибди. Ушбу жараённинг асосий меъморларидан бири NIHOL компанияси бўлди, унинг ечимлари миллий молия бозорининг ривожланиш йўлини белгилаб берди.
Замон чорлови: «бутун бир ой» дан «бир кун»гача
Банк телекоммуникация тармоғининг йўқлиги ҳамда қоғоз шаклидаги пул-ҳисоб-китоб ҳужжатларининг почта орқали юборилиши сабабли, иқтисодий субъектлар ўртасидаги тўловлар 10 кундан 2 ойгача давом етар эди, бу эса маблағлар айланмасининг жуда паст бўлишига олиб келган. Тўлов тизими ҳолатини таҳлил қилган ҳолда, Ҳукумат томонидан "Банк тизимларини такомиллаштириш ва пул-кредит муносабатларини барқарорлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида"ги Қарор қабул қилинди, унга мувофиқ, Марказий банк тижорат банклари билан биргаликда республика банк тизимини компьютерлаштириш концепциясини ишлаб чиқди ҳамда 1995-йил бошидан банк соҳасида электрон тўловлар тизимини яратиш ва апробациядан ўтказиш ишларини марказлаштирилган тартибда бошлади.
Марказий банк томонидан ушбу лойиҳага ЎзР МБ Раиси ўринбосари Карим Мансурович Умаров кураторлик қилган, ушбу глобал янгиланиш жараёнини муваффақиятли амалга оширишга улкан ҳисса қўшди.
Шундай қилиб, 1997-йилнинг март ойига қадар республика банк тизими бутунлай бошқача маромда ишлаган: «Aвиза» (Aвизо) тизимидан фойдаланилган - бу тизим замонавий тушунчадаги тўлов тизими эмас, балки бир контрагент (банк, компания) бошқасига маълум бир операция: пул ўтказмаси, товар жўнатилиши, ҳисобварақдаги ўзгаришлар, аккредитив очилиши ва ҳоказоларни тасдиқлаш учун юбориладиган расмий ёзма хабарнома эди, у маблағларнинг ҳисобдан чиқарилиши/кирим қилиниши ёки бошқа молиявий ва товар операциялари ҳақида маълумот берар эди. Буларнинг барчаси жараённи ўта узоқ давом этадиган ва бир хилдаги зерикарли ҳолатга келтириб қўйган эди.
Мамлакат олдида улкан вазифа турган эди: Тошкентдаги Марказий банк бош офисини ва республика даражасидаги 12 та ҳудудий ҳисоб-китоб марказларини, шунингдек, барча тижорат банклари бўлинмаларини – қарийб 27 та банк ва уларнинг ҳудудлардаги 600 га яқин филиаллари ҳамда Марказий банкнинг тегишли ҳисоб-китоб марказларини ягона юқори технологияли тармоққа бирлаштириш зарур эди.
Ҳукуматга шунчаки техника етказиб берувчи эмас, балки замонавий банклараро электрон тўловлар тизими учун мустаҳкам пойдевор ярата оладиган ҳамкорлар керак еди. Ушбу глобал лойиҳани амалга ошириш учун Марказий банк томонидан бир нечта ҳамкор-пудратчилар танлаб олинди ва улардан бири NIHOL жамоаси бўлди.
NIHOL стратегик ҳамкор сифатида IBM ускуналари асосида самарали ечим таклиф этиб, Ўзбекистон молия секторини модернизация қилишда энг фаол иштирок этди.
Тасаввурни ҳайратга солувчи кўлам
Лойиҳа ўзининг мураккаблиги ва амалий ижроси бўйича мисли кўрилмаган ҳодисага айланди. NIHOL мутахассислари улкан ҳажмдаги ишни амалга оширдилар:
Инновацион ютуқ: қўшнилардан олдинда
1997-йил 21-мартга ўтар кечаси лойиҳанинг ҳал қилувчи нуқтаси бўлди. Aйнан ўша лаҳзада мамлакатнинг бутун банк тизими эски тизимдан янгисига, эски ускуналардан янгисига ўтиб, сифат жиҳатидан улкан сакрашни амалга оширди.
Шу вақтга келиб барча ускуналар сотиб олинган, етказиб берилган ва ишга туширилган эди: мамлакатнинг бутун банк тизими эски ускуналардан янгисига, эски технологиядан янгисига ўтди, барча операциялар электрон тарзда амалга оширила бошланди.
«Авиза» (Aвизо) тизими ўз фаолиятини тўхтатди ва фойдаланишдан бутунлай чиқарилди.
Буларнинг барчаси пул маблағларининг айланишини ва ўтказмаларнинг операцион тезлигини бир неча баробар оширишга хизмат қилди.
Натижалар кутилганидан ҳам тез ва ҳайратланарли даражада юқори бўлди:
1. Транзакция тезлиги: тўловларни амалга ошириш муддатлари 1 кунгача қисқарди.
2. Капитал самарадорлиги: ўтказмаларнинг операцион тезлиги ва пул маблағларининг айланиши бир неча баробар ошди.
3. Технологик етакчилик: яратилган тизим МДҲда ўхшаш эмас эди — ўша пайтда бундай комплекс ечимлар ҳатто Россия ва Украинанинг энг йирик бозорларида ҳам мавжуд эмас эди.
Бу қандай қилиб мумкин бўлди:
Ўша даврда электрон технологияларнинг ривожланиши транзакциялар қиймати таққосланадиган ёки баъзан транзакциянинг тўлов миқдоридан ошиб кетишига олиб келди, бу эса банк соҳасида электрон тўловларни амалга оширишни иқтисодий жиҳатдан самарасиз қилиб қўйди.
Банклар ўртасида 1 та шаҳар ёки 1 та вилоятда транзаксияларни амалга ошириш маълумотларни узатишнинг «охирги мил» технологиясидан фойдаланган ҳолда амалга оширилди, бу ўша даврда мавжуд бўлган «Aвизо» тизимидан фойдаланиш харажатларига нисбатан анча арзонроқ тушган.
Ушбу ҳолат электрон тўловлар тизимини 1 та шаҳар ёки 1 та вилоят миқёсида, ҳатто муайян иқтисодий самарадорлик билан амалга ошириш имконини берар эди.
ЎзР Марказий банкининг қарорига мувофиқ, 12 та вилоятдаги 600 га яқин банк филиаллари юридик шахс мақомига ҳамда ўз вилоятларидаги МБ филиаллари орқали тўловларни мустақил амалга ошириш ҳуқуқига эга бўлдилар. Ҳар бир вилоят ичидаги ушбу транзакциялар мазкур банк филиаллари жами амалиётларининг тахминан 95 фоизини ташкил этар эди.
Шаҳарлар, вилоятлар ва давлатлараро амалга оширилиши лозим бўлган қолган транзакциялар, қоидага кўра, йирик суммаларни ташкил этар эди ва улар ҳам иқтисодий жиҳатдан самарали ҳисобланган.
Ушбу ёндашув Ўзбекистон банк тизимига электрон тўловлар тизимини бутун республика миқёсида ишга тушириш имконини берди. Ушбу ҳолат Ўзбекистон банк тизимига электрон тўловларни жорий этиш борасида МДҲ мамлакатлари орасида камида 10 йилга олдинга ўтиб кетиш имконини берди.
Мерос ва замонавийлик
Ушбу лойиҳанинг амалга оширилиши Ўзбекистон учун молия бозорининг янги тарихи бошланишига хизмат қилди. Марказий банк ташаббуси, қатор пудратчиларнинг меҳнати ва NIHOL жамоасининг профессионаллиги туфайли банклар ўз департаментларини замонавий компьютер ва телекоммуникация ускуналари билан жиҳозлаш имкониятига эга бўлдилар.
NIHOL ҳақли равишда Ўзбекистон миллий иқтисодиётининг ривожланиш учун кучли туртки олишига салмоқли ҳисса қўшган банк ислоҳотларининг кашшофларидан бири ҳисобланади.
Ушбу глобал жараёнда NIHOL жамоаси республика банк тизимини компьютерлаштириш бўйича ҳукумат ва Марказий банк томонидан қўйилган вазифаларни мамлакатнинг 6 (олти) та вилоятида амалга ошириб, АТ-ускуналарни етказиб бериш ва электрон тўловлар тизимини ишга туширишда энг фаол иштирок этди.
Қолган вилоятлардаги жорий этиш ишлари бошқа пудратчилар гуруҳи томонидан амалга оширилди.
Йирик ва машаққатли лойиҳа муваффақиятли амалга оширилди. Ушбу тарихий лойиҳа дадил технологик ечимлар бутун бир соҳани қандай трансформация қилиши мумкинлигининг намунаси (еталоини) бўлиб қолмоқда.
Натижада Ўзбекистон молия бозори ривожланишининг замонавий тарихи учун мустаҳкам пойдевор қўйилди.
