ЎзР ташқи савдо операцияларининг идоралараро Ягона электрон ахборот тизими

ЎзР ташқи савдо операцияларининг идоралараро Ягона электрон ахборот тизими

Лойиҳа номи:      «ЎзР ташқи савдо операцияларининг идоралараро Ягона электрон ахборот тизими»

Лойиҳа тури:                            Тизим интеграцияси

Давр:                                         2006-2008 йиллар

Буюртмачи:                              Ўзбекистон Республикаси Божхона қўмитаси

Соҳаси:                                     Ташқи иқтисодий фаолият, иқтисодиёт

Лойиҳа мақсадлари:                Ўзбекистон ташқи савдо операцияларининг идоралараро ягона электрон ахборот тизимини (ТСО ЯЭАТ) яратилиши.

Технологиялар / ускуналар:   IBM, soft

Эришилган натижалар:           Барча экспорт-импорт шартномаларини мажбурий рўйхатдан ўтказиш ва назорат қилиш учун рақамли платформа яратилган бўлиб, у идоралараро ҳамкорликни, операциялар ҳисобини юритишни ҳамда мамлакатнинг ташқи савдо фаолияти ҳақида таҳлилий маълумотларни олишни таъминлайди. Тизим Ўзбекистоннинг ТИФ ни тартибга солишда асосий воситага айланди. 

Батафсил:

Ўзбекистон Республикаси Ташқи савдо операцияларининг идоралараро Ягона электрон ахборот тизими

Ўзбекистон Республикасининг бозор иқтисодиётига ўтиши ташқи савдо фаолиятини тартибга солишнинг самарали механизмини яратиш заруриятини белгилаб берди.

Биринчи навбатда, ташқи савдо операциялари шартномаларини рўйхатдан ўтказиш ва уларнинг ижросини мониторинг қилиш учун масъул бўлган Ўзбекистон Республикасининг барча вазирлик ва идоралари ўртасида ахборот ҳамкорлигини таъминлайдиган, жаҳон амалиётига мос келадиган замонавий тизимни яратиш вазифаси қўйилди.

NIHOL жамоаси қўйилган вазифани бажариш учун энг мақбул ечимни таклиф этди.

Ўзбекистон ташқи савдо операцияларининг идоралараро ягона электрон ахборот тизими (ТСО ЯЭАТ), шунингдек E-Contract номи билан ҳам танилган, барча экспорт — импорт шартномаларини мажбурий рўйхатдан ўтказиш ва назорат қилиш учун идораларнинг ўзаро ҳамкорлигини, операцияларни ҳисобга олишни ва мамлакат ташқи савдо фаолияти тўғрисида таҳлилий ахборот олишни таъминлайдиган рақамли платформадир. Электрон рақамли имзодан (ЕРИ) фойдаланувчи ушбу тизим шартномалар, товарлар ва хизматлар ҳаракати ҳамда пул операциялари ҳақидаги маълумотларни марказлаштиради ва Ўзбекистон ташқи иқтисодий фаолиятини (ТИФ) тартибга солишда асосий восита ҳисобланади.

ТСО ЯЭАТ (E-Contract) бу:

• ташқи савдо операциялари (импорт, экспорт, бартер, аралаш (товар-хизмат), биржа ва ярмарка) шартномаларини рўйхатдан ўтказиш, кузатиб бориш ва ижросини назорат қилиш учун масъул бўлган Ўзбекистон Республикасининг барча вазирлик ва идоралари ўртасида ахборот ҳамкорлигини таъминловчи, жаҳон амалиётига мос келадиган замонавий тизим.
• маълумотларни киритиш, узатиш, алмашиш, қайта ишлаш ва сақлаш учун мўлжалланган, тақсимланган ва масофавий кириш имкониятига эга кўп функцияли восита.  Ташқи савдо операциялари тўғрисидаги маълумотларни ягона тизимда қабул қилиш, ҳисобга олиш ва сақлашни мувофиқлаштириш — ТСО ЯЭАТнинг асосий вазифаларидан биридир.

ТСО ЯЭАТ (E-Contract) тақдим этади:

• фойдаланувчига тузилган шартномалар, уларнинг ҳисобга олиниши, товарлар ортилиши (бажарилган ишлар ва хизматлар), улар бўйича пул операциялари ҳамда шартномаларни тузган шахслар ҳақидаги таҳлилий ва ҳисобот маълумотларини тақдим этади.
• тизимда рўйхатдан ўтган манфаатдор вазирлик ва идораларнинг фойдаланувчиларига уларга ажратилган ваколатларга мувофиқ муайян ресурслардан фойдаланиш имконияти. Маълумотларни киритиш ва таҳрирлаш ТИФ иштирокчилари, банклар ва божхона органларининг фойдаланувчи муаллифлари томонидан амалга оширилади ва маълумотларни кўриш ва ҳисоботларни олиш эса тизимга кириш ҳуқуқига эга бўлган ва ТСО ЯЭAТ га стандарт Web-browser орқали ҳар қандай масофавий компьютердан уланган ҳар бир фойдаланувчи учун очиқдир.

Тизимга хавфсиз уланиш электрон калитлардан фойдаланиш технологияси орқали таъминланади.

(E-Contract) ТСО ЯЭАТ мақсади:

• ташқи савдо операциялари бўйича ягона ахборот тизимини яратиш;

• долзарб ва ишончли маълумотлар асосида Ўзбекистон Республикаси ташқи савдо статистикасини шакллантириш ва юритиш;

• ташқи савдо шартномалари ҳисоби бўйича маълумотларни қайта ишлаш тезкорлигини ва уларнинг ижроси устидан назорат даражасини ошириш;

• маълумотлар билан ишлашда қўл меҳнати ҳажмини ва натижада меҳнатнинг умумий ҳажмини қисқартириш, шу билан бир вақтда маълумотларнинг тўлиқлиги, ишончлилиги ва долзарблигини ошириш;

• замонавий Web-технологиялар асосида мослашувчан ва ишончли тизимни яратиш;

• шартнома досьеси ҳужжатларидан фойдаланишнинг иерархик тизимини ташкил этиш;

• сервер қаттиқ дискларини кўзгулаш ва Lotus Domino кластерлаштириш технологиясидан фойдаланган ҳолда, ТСО ЯЭАТнинг заҳира нусхасини яратиш;

• ТСО ЯЭАТ тизимига кириш хавфсизлиги даражасини ошириш учун USB-токен электрон калитларидан фойдаланиш;

• ташқи савдо операциялари тўғрисида турли хил ҳисоботлар ва бошқа маълумотларни олиш.

Тизим NIHOL томонидан Тошкент шаҳри, Тошкент ва Сирдарё вилоятларида босқичма-босқич жорий этилди.

Дастурий таъминотнинг самарали ишлаши учун NIHOL компанияси IBM компаниясининг ускуналарини етказиб берди: анъанавий мейнфрейм функцияларини замонавий платформаларни қўллаб-қувватлаш билан бирлаштирган, аммо флагман мейнфреймларга қараганда ҳажми ва қиймати бўйича кичикроқ бўлган; йирик мейнфреймлар каби юқори мавжудликни ва транзакцияларга ишлов беришни таъминлайдиган мейнфрейм-серверлар; бошқа ускуналар.

2008-йилгача ва мазкур тизим жорий этилгунга қадар шартномаларни рўйхатдан ўтказиш 2 ҳафтадан 2 ойгача вақтни олар эди. Тизим ишга туширилгандан сўнг муддатлар мақбул даражада қисқарди: банкда рўйхатдан ўтиш учун 1 кун ва Божхона қўмитасида рўйхатдан ўтиш учун 1 кун, шундан сўнг шартнома «ишлай» бошлайди. Бундан ташқари, агар илгари шартнома бир вилоятда рўйхатдан ўтказилиб, юк бошқа вилоят орқали кириб келса, рухсат берувчи ҳужжатлар шартнома рўйхатга олинган ҳудуддан юк келиб тушган ва расмийлаштирилаётган ҳудудга юбориларди, бу эса ўта ноқулай ва узоқ давом этадиган жараён эди. Тизим жорий этилиши билан тадбиркор шартноматни исталган вилоятда рўйхатдан ўтказиб, Божхона қўмитасининг исталган вилоятдаги ихтиёрий бўлимида шартноманинг тезкор рўйхатга олинишига эришди.

Мазкур тизим ҳозирги кунга қадар Ўзбекистонда самарали фойдаланиб келинмоқда:

• шартномалар тузувчи Ўзбекистон ташқи иқтисодий фаолиятининг барча иштирокчилари томонидан.
• ТИФ устидан назорат ва мониторингни амалга оширувчи давлат органлари. 
• мамлакатнинг барча банк бўлимлари (900 га яқин) томонидан.
• божхона органларининг барча бўлимлари (тахминан 70).
• мамлакатнинг 5 дан ортиқ вазирликлари.
• тахминан 3000 га яқин фойдаланувчи.